'Vrije stem' maakt politiek boeiender

Er is sprake van afnemende betrokkenheid van kiesgerechtigde Nederlanders. Ondanks grote inzet van mensen en van geld in verkiezingscampagnes is de opkomst soms amper 50 procent. Steeds meer mensen lijken zich niet te herkennen in ‘hun’ volksvertegenwoordigers en maken geen gebruik van hun kiesrecht. Ook zijn er steeds meer zwevende kiezers.

Het aantal partijen dat aan verkiezingen meedoet, neemt toe, evenals het aantal afsplitsingen van partijen na de verkiezingen. Dikwijls wordt dit een toenemend probleem voor het goed functioneren van onze volksvertegenwoordiging genoemd. Er is in toenemende mate behoefte aan discussie over bestuurlijke vernieuwing. 

Dat mensen uiteenlopende opvattingen hebben, komt tot uitdrukking in het uitbrengen van hun stem op ‘hun’ partij. Maar ook mensen, die op dezelfde politieke partij stemmen, denken niet hetzelfde over vraagstukken die aan de orde zijn.

Het is dan ook vreemd als gekozen volksvertegenwoordigers in hun fractie allemaal dezelfde stem uitbrengen. Fractie- discipline heet dat: de fractie neemt een standpunt in en iedereen in de fractie houdt zich aan dat standpunt. In fractie overleg vinden voor kiezers niet te volgen en vaak niet te begrijpen processen plaats om te komen tot partij- of fractiestandpunten. De scherpe kantjes worden er af gehaald en minderheden onderwerpen zich aan meerderheden. 

Uit oogpunt van vertegenwoordiging van kiezers, betrokkenheid en herkenbaarheid voor kiezers een ongewenste situatie. Het leidt tot vervreemding . Ook vergroot dit de kans op afsplitsingen en het ontstaan van nieuwe partijen.

Dat wordt nog erger als politieke partijen die een coalitie vormen, vanaf dat moment doorgaans ook allemaal hetzelfde stemgedrag gaan vertonen. Of omgekeerd: partijen die in de oppositie zitten, nemen allemaal hetzelfde standpunt in, omdat ze ‘tegen de coalitie horen te zijn’. Het grote aantal partijen dat zetels heeft gekregen bij de verkiezingen, werkt al gauw vanuit twee partijen: de coalitie en de oppositie, ‘voor’ en ‘tegen’. Als dit in extreme mate wordt gehanteerd, kan de oppositie gaan slapen, evenals de minderheid in de coalitie. Het is de macht van de meerderheid die dan regeert en niet de inhoud van de politiek. En daarover zou het debat wel moeten gaan.

Wil je recht doen aan inhoudelijke vertegenwoordiging van kiezers dan is het beter om uit te gaan van ‘vrije stemmen’. Als kiezers dwars door partijen verschillend over onderwerpen denken, zou het logisch moeten zijn, dat dit ook geldt voor de mensen die zij als volksvertegenwoordiger hebben gekozen.

‘Vrije stemmen’ waarbij iedere volksvertegenwoordiger op de plaats waar besluiten worden genomen (zoals in provinciale staten) zijn of haar eigen afweging maakt, vraagt om een andere manier van politiek bedrijven. Het geeft dynamiek aan het debat, maakt politieke besluitvorming interessanter en maakt het inhoudelijker. 

Natuurlijk zal het deel uitmaken van een partij, mee richting blijven geven aan het innemen van standpunten, evenals mensbeelden, normen en waarden, en bijvoorbeeld links of rechts georiënteerd zijn. Bij ijzeren coalitie- of fractiediscipline kunnen minderheden regeren en worden verhoudingen in de samenleving tekort gedaan. Het hangt van de politieke partijen en de fracties af hoe zij hiermee omgaan.

Het is de moeite waard te onderzoeken welke effecten vrij stemmen in de praktijk heeft en in welke mate deze vorm van bestuurlijke vernieuwing leidt tot grotere betrokkenheid van kiezers: vrij stemmen bij sommige onderwerpen of later misschien bij alle onderwerpen. Vrij stemmen zonder dat je je binnen je fractie hoeft te verantwoorden omdat je stemt zoals jij als volksvertegenwoordiger vindt dat je moet stemmen. Waarom zou je daar tegen zijn?

Dit kan op verschillende manieren worden uitgewerkt. Bijvoorbeeld, om dicht bij huis te blijven, door in het Reglement van Orde van het Friese Parlement op te nemen, dat er niet alleen hamerpunten en beslispunten zijn, maar ook agendapunten waarbij  sprake is van "gebonden stemmen" of "vrije stemmen".

Nogmaals, het hangt van de fracties af of zij hier in mee willen gaan en of ze zich bewust zijn van de effecten van ontstane patronen op de betrokkenheid van kiezers bij de politiek en het aantal afsplitsingen en nieuwe partijen.  

Het kan de moeite waard zijn!


Geschreven op 18. december 2015 door Jan Waterlander

Heeft u een mooi verhaal? Stuur dan uw verhaal in voor ons gastblog; een podium voor iedereen! Een verhaal insturen kan via onze contactpagina en via ons e-mailadres; info@50plus.frl