Fries landschap terug in balans: een trendbreuk

Op 23 mei bespreken de Staten van Fryslân het initiatiefvoorstel van de fracties 50PLUS, D66, CU, GL, PvdA, PvdD om te komen tot een integrale aanpak behoud Friese natuur en landschap. Een belangrijke en toekomstgerichte trendbreuk.

Ons karakteristieke Friese landschap staat voor grote uitdagingen. Uitdagingen die voortkomen uit de verandering van het klimaat en de druk die de groeiende wereldbevolking legt op landgebruik en voedselproductie. Lokaal zijn de gevolgen merkbaar. De natuur en ons landschap verschraalt. Dit uit zich in een breed scala aan problemen, waaronder verdroging van het veen, hoge CO2-uitstoot, terugloop van weidevogels en insecten, toename van predators, landschapspijn, ganzenoverlast en een landbouwsector die onder druk staat. Problemen die stuk voor stuk wijzen op een disbalans in de natuur.

Overheden, burgers, boeren en bedrijven moeten zich bewust zijn van het feit, dat het vijf voor twaalf, of misschien al wel vijf over twaalf is. Er moet snel meer gebeuren. Helaas verloopt de huidige aanpak stroperig. Een belangrijke oorzaak is dat er te weinig samenhangende maatregelen zijn. Het blijft steken in losse initiatieven en plannen toegespitst op deelproblemen en symptomen.

Biodiversiteit is en blijft belangrijk voor het leven en de toekomst van boeren, burgers, flora en fauna. Daarom moeten we integraal zoeken naar de juiste balans. Een landschap waarin ruimte is voor natuurgerichte én landbouwgerichte activiteiten. We verwachten van de provincie Fryslân een stimulerende en sturende rol. De landbouw is een belangrijke schakel in het agrarisch natuurbeheer. Een trendbreuk is nu nodig. Een integrale aanpak voor een toekomstbestendig Fries landschap.

WAT WILLEN WE BEREIKEN VOOR 2030?

► Toename van natuurherstel en biodiversiteit

► Blijvende vernatting van het veenpakket

► Versnelde overgang naar duurzame landbouw

► Succesvolle ‘groene’ bedrijfsmodellen verder uitrollen

► Robuuste gebieden voor insecten en weidevogels

► Minder CO2-uitstoot en bodemdaling

We maken van het Friese veenweidegebied één uitvoeringsgebied waarbij in de periode tot 2030 het veenpakket stapsgewijs wordt vernat en er een maximale ontwikkeling van biodiversiteit en natuurherstel is, wat alleen mogelijk is door een landbouwtransitie naar grondgebonden en natuurinclusieve landbouw.

FRIESE VEENWEIDEGEBIED

Het Friese veenweidegebied is volgens ons hét gebied om te starten met een integrale aanpak. Op de eerste plaats vanwege de urgentie van de problematiek van veenoxidatie, bodemdaling en grondwaterpeilaanpassingen. Er is sprake van een cyclus die zich, zonder acuut ingrijpen, voortzet totdat het Friese veen volledig is verdwenen en de oorspronkelijk biodiversiteit niet meer te herstellen is. Het feit dat het een afgebakend gebied is helpt bij de beheersbaarheid in de uitvoering.

PAALROT: NADEELCOMPENSATIE

Door de cyclus van waterpeilverlaging komen funderingspalen in aanraking met zuurstof. Deze krijgen last van paalrot, waardoor huizen verzakken. De financiële en emotionele gevolgen zijn immens, dat toonde de situatie bij de Noorderdwarsstraat in Grou aan. De provincie Fryslân en Wetterskip Fryslân moeten de funderingsproblematiek erkennen en getroffenen middels nadeelcompensatie helpen.

INTEGRALE AANPAK

Alleen al in de periode 2015 tot 2018 zijn meer dan vijftien programma’s op het gebied van natuur, landschap, milieu en landbouw vastgesteld door Provinciale Staten. Deze fragmentarische aanpak bemoeilijkt het in balans brengen van natuur en landbouw en daarmee het creëren van een toekomstbestendige leefomgeving met voldoende biodiversiteit. In het huidige beleid is gekozen voor draagvlak en meer onderzoek als voorwaarden voor de uitvoer van losse pilots. Dat heeft tot nu toe niet of onvoldoende geleid tot succes. Dit voorstel kiest voor een integrale aanpak. Voor een mix van investeren, voorlichten, opleiden en, waar nodig, de inzet van instrumenten met een sturend karakter.

Het aantal stakeholders maakt het proces complex. Het vraagt om een duidelijke regie, overtuigingskracht en doorzettingsmacht. Suggestie van de Dienst Landelijk Gebied is, dat de provincie, samen met Wetterskip Fryslân, een specifieke uitvoeringsorganisatie of dienst landelijk gebied opricht. 

ROL PROVINCIE

Om de doelen in tien jaar te bereiken zijn concrete instrumenten nodig. De taken van de provincie liggen specifiek op het gebied van opleiden, voorlichting, investeren en sturing. Effectieve instrumenten uit de tot nu toe uitgevoerde pilots in het Friese en Westelijk veenweidegebied moeten ook zeker een plek krijgen in het uitvoeringsplan. 

Goede voorbeelden uit de praktijk

PURE GRAZE Koeien die grazen. Het is al lang niet meer de standaard. Graasboerderijen met slimme weidegang en kruidenrijk grasbeheer zijn winstgevend door het terugdringen van krachtvoer, antibiotica en kunstmest en het breken met schaalvergroting.

PACHTVOORWAARDEN De provincie Noord-Holland neemt in alle pachtcontracten voorwaarden op voor het realiseren van biodiversiteit en duurzame landbouw. Bij de selectie moeten boeren met erkende certificaten aantonen dat ze aan duurzame bedrijfsvoering en natuurbeheer doen.

INNOVATIECENTRUM Om nieuwe oplossingen te bedenken en kennis te delen, is rondom de veenweide in het Groene Hart en Noord-Holland een onafhankelijk veenweiden innovatiecentrum (VIC) opgericht. Het VIC speelt vooral een rol in de fase van de prille ideeën, inspiratie en planvorming.

VOEDSELBOSSEN Voedselbossen en pluktuinen maken gebruik van zeven tot negen lagen eetbare beplanting voor een win-win oplossing. Ze creëren lokaal op een duurzame manier voedsel om tegelijkertijd te zorgen voor biodiversiteit en een gezonde, levende bodem.

FINANCIËLE DEKKING

Er zijn begrotingswijzigingen nodig om te komen tot integrale financiering. Het gaat hierbij om ontschotting van een deel van de budgetten behorende tot beleidsprogramma’s gerelateerd aan de ambitie en doelen in het initiatiefvoorstel. Omdat de provincie Fryslân groter is dan het Friese veenweidegebied gaat het om begrotingswijzigingen naar verhouding van het gebied. Bijvoorbeeld, het 'Transitiefonds duurzame landbouw' bedraagt € 3 miljoen. Aangezien het Friese veenweidegebied een derde van de oppervlakte van de volledige Friese landbouw bestrijkt, is het reëel om van het fonds € 1 miljoen mee te nemen in de ontschotting.

Cofinanciering mogelijk

Een groot deel van de uitvoering van het initiatiefvoorstel komt in aanmerking voor Europese POP3-financiering. Het is belangrijk dat cofinanciering mogelijk blijft. Cofinanciering is vaak nodig om toegang te krijgen tot financiële steun vanuit het Rijk en de Europese Unie. Neem, bijvoorbeeld, de Landbouwagenda 2017-2020. Er is hierbij sprake van een Europese multiplier. Wij pleiten daarom voor een maximale inspanning om de provinciale budgetten aan te vullen met geld van het Rijk en de EU.

Klimaat & Energieakkoord

Het kabinet stuurt aan op 49 procent broeikasgasreductie in 2030, die het op de meest kosteneffectieve wijze wil realiseren. Dit initiatiefvoorstel kan hieraan een bijdrage leveren. Wij pleiten ervoor om het Friese veenweidegebied als project aan te melden in het kader van het Klimaat- en Energieakkoord. Jaarlijks is landelijk voor projecten € 300 miljoen beschikbaar.

Regio Envelop (regiodeals)

Na recente regiodeals met Eindhoven en Zeeland is er nog € 468 miljoen beschikbaar vanuit de Regio Envelop. Deze gelden zijn bedoeld om de welvaart en het welzijn van de inwoners van de regio’s in Nederland te versterken. Naar verwachting zal in mei bekend worden aan welke richtlijnen de projecten moeten voldoen. Wij pleiten ervoor om zo snel mogelijk te onderzoeken of een Friese regiodeal kan bijdragen aan de financiering van het initiatiefvoorstel.

Maatschappelijke Kosten Baten Analyse (MKBA) noodzakelijk

Volledige doorrekening van de kosten en baten van het initiatiefvoorstel is noodzakelijk. Het gaat daarbij niet alleen om de directe kosten als gevolg van de beschreven instrumenten en financiële dekking ervan, maar ook om maatschappelijke baten zoals minder veenoxidatie, toename gezondheid (minder fijnstof) en kansen voor recreatie. Deze doorrekening is de financiële fundering van het uitvoeringsplan.